Szkodliwość i zwalczanie chrabąszczy.

W skład rodziny żukowatych (Scarabeidae) wchodzą, oprócz gatunków żyjących w nawozie (koprofagów), liczne gatunki chrząszczy roślinożernych, z których najważniejsze są zaliczane do chrabąszczy.

Chrabąszcze są nam dobrze znane. Są to duże chrząszcze o lekko omszonych brunatnych pokrywach, z czarną głową i przedpleczem. Na głowie mają czułki zakończone wachlarzowatą buławką. Na odwłoku po bokach znajdują się rzędy trójkątnych, białych plam krótko owłosionych. Koniec odwłoka zakończony jest tępym kolcem.

Chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha) jest pospolitym gatunkiem w Polsce, ale liczniej występuje na zachodzie i południowym zachodzie kraju. Preferuje otwarte tereny, częsty w uprawach porolnych, śródleśnych i leśnych.

Chrabąszcz kasztanowiec (Melolontha hippocastani) częsty jest w północno-wschodniej części kraju w okolicach lesistych, gdzie szkodliwy jest w uprawach leśnych. Jest nieco mniejszy od chrabąszcza majowego, a jego kolec na końcu odwłoka posiada charakterystyczne rozszerzenie.

Larwy chrabąszczy nazywane są pędrakami. Są one biało-żółtawe, grube, z silnymi nogami, pałąkowato wygięte w kształt litery „U”. Ich mocna i brunatna głowa jest wyposażona w silny aparat gębowy. Dorosłe pędraki są duże i mają około 60 mm długości.

Rozwój chrabąszczy. Podobnie jak u sprężykowatych, zimują pędraki i dorosłe chrząszcze w glebie na głębokości do 1 m. Dorosłe osobniki chrabąszcza majowego wychodzą z ziemi wiosną, w kwietniu lub w maju, i gromadzą się na drzewach liściastych. Loty wykonują wieczorem, a za dnia przebywają w ukryciu. Na miejsca miłosnych spotkań specjalnie wybierają pojedyncze drzewa rosnące w polu, które obsiadają licznie. Objadają w tym czasie liście różnych drzew, w tym młodych drzewek owocowych. Ten okres żeru, zwany rójkowym, trwa około 6 tygodni.

Rójka chrabąszczy ma miejsce w okresie koniec kwietnia – maj, a nawet później. Zapłodnione samice zakopują się w ziemi na głębokość około 20 cm i tu składają po około 10-30 jaj w kilku złożach. Samice składają jaja do ogrzanych i okrytych nieliczną roślinnością gleb lekkich, wybierając świeżo uprawioną glebę. Osobniki dorosłe obumierają w czerwcu.

Guniak czerwczyk (Amphimallon solstitialis) jest dość podobny pokrojem ciała do chrabąszcza majowego, ale jest znacznie mniejszy. Ma ciało długości 16-18 mm, żółto-brązowe pokryte żółtymi i krótkimi włoskami. Jego pędraki dorastają do 3 cm.

Guniak czerwczyk jest bardzo pospolity w naszym kraju, a jego pędraki występują licznie w glebach porolnych i na nieużytkach, które zostały zaadaptowane na ogrody działkowe. W lata suche zasiedla chętnie gleby o stosunkowo wysokim poziomie wód gruntowych.

Rójka chrząszczy zaczyna się w końcu czerwca i trwa do połowy lipca. Żerują wtedy na drzewach liściastych i szpilkowych oraz w zaroślach wiklinowych. Zapłodnione samice składają jaja do spulchnionej ziemi na głębokość około 10 cm. Po około 10 dniach wylęgają się pędraki, które najpierw odżywiają się próchnicą, a następnie ogryzają korzonki różnych gatunków roślin.

Ogrodnica niszczylistka (Phyllopertha horticola) jest mniejszym chrząszczem niż chrabąszcze, gdyż jej ciało, nieco spłaszczone, osiąga długość 10-12 mm. Spod ciała jest zabarwiony na zielono z połyskiem, głowa i przedplecze są zielono-niebieskie, a pokrywy brązowawe (ryc. 7). Jej pędraki dorastają do 2 cm długości. Jest pospolitym szkodnikiem, ale najliczniej występuje na północy kraju.

Rozwój ogrodnicy niszczylistki trwa zazwyczaj jeden rok, ale po okresach chłodów i dużych opadów może wydłużyć się do dwóch lat. Wtedy pędraki szkodnika zimują dwukrotnie.

Rójkę owad ten odbywa w lipcu, ale pierwsze osobniki można spotkać wcześniej – pod koniec maja lub na początku czerwca. Chrząszcze latają w godzinach południowych. Dorosłe ogrodnice żerują wśród roślinności aż do pierwszej dekady sierpnia. Zjadają liście drzew owocowych oraz płatki kwiatów róż, jaśminowca i innych drzew i krzewów.

W roku 1951 r. M. Nunberg, słynny polski entomolog, wyliczył, że chrabąszcz majowy wyrządza w Polsce dotkliwe szkody przez kilka sezonów wegetacyjnych co 30-40 lat. W tych okresach stwierdza się alarmująco liczne skupiska pędraków na roślinach okopowych, plantacjach truskawki i maliny, na działkach i w szkółkach leśnych.

Dorosłe chrabąszcze gromadzące się na drzewach obgryzają ich młode liście i przy licznym występowaniu mogą doprowadzić do ogołocenia drzew z liści. Na drzewach pozbawionych wiosną liści rozwijają się pączki śpiące, ale wskutek ogólnego osłabienia drzewa źle rosną, a potem zimują.

Szczególnie niebezpieczne dla roślin jest żerowanie ukrytych w glebie pędraków. Skutki ich żerowania są różne: wypadanie rozsady, silne przerzedzenie wschodów, więdnięcie i zamieranie wschodzących roślin. U starszych roślin pędraki wygryzają korzenie. Niebezpieczne są też dla drzew owocowych, gdyż doprowadzają do zasychania pojedynczych gałęzi, a nawet do zamierania młodych drzewek.

Pędraki chrabąszczy i ogrodnicy niszczylistki występują często w wielkich ilościach, do kilkudziesięciu na 1 m2, i wtedy osłabiają wzrost traw na łąkach, boiskach i trawnikach.

Pędraki wędrują w glebie w płaszczyźnie pionowej i poziomej, zależnie od dostępnych zasobów pokarmowych i pogody. W niektórych typach gleb mogą schodzić nawet na głębokość 1 m. Gdy poziom wód podziemnych podniesie się znacznie, wtedy bytują tuż pod darnią. Najczęściej jednak w ciepłe dni znajdują się na głębokości 10-20 cm w strefie korzeniowej, do której insektycydy nie zawsze docierają w odpowiednim stężeniu, stąd ich zwalczanie metodą chemiczną nie zawsze jest skuteczne.

* Po nocnym obniżeniu temperatury chrabąszcze są odrętwiałe i wówczas rankiem dość łatwo można je otrząsać z młodych drzewek. Pod drzewami układa się płachty, z których zbiera się chrabąszcze. Po sparzeniu wrzątkiem i wysuszeniu są doskonałą karmą dla ryb, drobiu i trzody chlewnej.

* Chrząszcze żerujące w koronach wysokich drzew liściastych można zwalczać dozwolonymi środkami chemicznymi. Zabieg należy zlecić wyspecjalizowanym firmom, które posiadają odpowiedni sprzęt do wykonania zabiegu opryskiwania wysokich drzew.

* Pędraki niszczą zabiegi agrotechniczne polegające na wzruszeniu gleby. Szkodniki wyrzucone na powierzchnię gleby, zwłaszcza w dni słoneczne i suche, szybko giną lub wybierają je ptaki. Intensywna uprawa gleby dziesiątkuje duże larwy.

* Zadbać, aby zadarnione powierzchnie nie miały pustych miejsc; wtedy samice nie znajdą właściwego miejsca do złożenia jaj.

* W najbliższej przyszłości możliwe będzie biologiczne zwalczanie pędraków przy użyciu zarodników grzyba Beauveria.

* Preparat nicieniowy Nemasys G zawierający nicienie owadolubne z gatunku Heterorhabditis megidis można zastosować do niszczenia pędraków metodą opryskiwania gleby lub podlewania w dawce 1 mln nicieni na 1 m2.